Ława przysięgłych (jury) jest jedną z podstawowych gwarancji oskarżonego w amerykańskim procesie karnym, a także instytucją często rozstrzygającą spory wynikające w powództwa cywilnego w Stanach Zjednoczonych. Powszechna obecność ławy przysięgłych w amerykańskim systemie prawa sprawia, że staje się ona z jednej strony przedmiotem analizy wielu amerykanistów, natomiast z drugiej jest źródłem inspiracji dla współczesnych artystów i twórców, szczególnie literackich i filmowych.

 

Należy jednak podkreślić, że obraz jury w społeczeństwie amerykańskim jest nieco odmienny od rzeczywistych unormowań prawnych dotyczących tej instytucji, przez co tworzą się pewne mity dotyczące jej funkcjonowania, związane z jej charakterem, a także rolą zwykłych ludzi w zarządzaniu sprawiedliwością. System ten niewątpliwie opiera się na udziale ‘ludzkiego czynnika’ w zinstytucjonalizowanym systemie prawnym i w znaczącym stopniu zależy od podejścia indywidualnych osób do służby przysięgłego. Rokrocznie ponad cztery miliony obywateli Stanów Zjednoczonych zostaje wybranych do składu ławy przysięgłych, stając przed trudnym i odpowiedzialnym zadaniem decydowania o losach ludzi oskarżonych lub pozwanych w wyniku zainstniałych okoliczności. Niemniej jednak atrakcyjność ławy dla amerykańskich artystów sprawia, że jej rzeczywisty wizerunek blednie w konfrontacji z agresywnymi produkcjami hollywoodzkimi, czy wydawanymi w milionowych egzemplarzach powieściami sensacyjnymi. 

Zanim przedstawię problem mitów związanych z ławą przysięgłych, warto wiedzieć, że współcześnie w Stanach Zjednoczonych istnieją trzy typy jury, wprowadzone na mocy unormowań konstytucyjnych – grand jury (wielka ława przysięgłych), criminal trial jury (ława procesowa w sprawach karnych) oraz civil trial jury (ława procesowa w sprawach cywilnych.

Rolą tej perwszej jest decydowanie na etapie przedprocesowym, czy prokuratura zebrała wystarczającą ilość dowodów w sprawie, aby móc oskarżyć daną osobę. Występuje zatem tylko w związku ze sprawą karną, ale nie jest gwarantowana przez każdy stan, zatem nie stanowi głównego odniesienia współczesnej beletrystyki czy produkcji filmowych. Procesowa ława przysięgłych w sprawach karnych ma za zadanie orzekać w bezstronny sposób o winie oskarżonego lub jej braku i jest zagwarantowana w każdym procesie karnym. Sędziowie przysięgli uczestniczą w każdej fazie procesu karnego oceniając materiał dowodowy przedstawiany przez dwie strony sporu, a decyzję podejmują poprzez wspólne głosowanie w odosobnieniu po zakończeniu procesu. Tymczasem cywilna ława procesowa jest zagwarantowana w Stanach Zjednoczonych w niemal każdym procesie wynikającym z powództwa cywilnego, a jej zadaniem jest określenie która ze stron przedstawiła bardziej wiarygodny materiał dowodowy.

Powszechność ławy przysięgłych w procesach odbywających się na terenie całego państwa, jej codzienna obecność w amerykańskim systemie prawa, a także element społeczny powodujący, że niemal każdy obywatel Stanów Zjednoczonych choć raz był powoływany na członka ławy przysięgłych (lub ktoś z jego rodziny) sprawia, że sama instytucja stała się na przestrzeni historii wdzięcznym obiektem dla różnego rodzaju artystów próbujących odwzorowywać amerykańską rzeczywistość społeczną. Szczególnie w ostatnich kilkudziesięciu latach wraz ze wzrostem kultury masowej, z rozwojem kina hollywoodzkiego oraz z pojawieniem się beletrystyki prawniczej, można zaobserwować wielokrotne odwoływanie się przez poszczególnych reżyserów czy pisarzy do idei sądu przysięgłych. Z pośród wielu filmów i książek dotyczących bezpośrednio lub pośrednio funkcjonowania ławy przysięgłych, kilka zasługuje na szczególną uwagę, ze względu na ich popularność, jak również ślad, jaki zostawiły wśród amerykńskiego społeczeństwa, wpływając niejako na rozumienie istoty jury w Stanach Zjednoczonych. Należy jednak zastrzec, że tytuły, które pojawiają się w niniejszym opracowaniu zostały wybrane przeze mnie w oparciu o subiektywne odczucia podparte wiedzą prawniczą, która w tych filmach i książkach jest konfrontowana. Okazuje się bowiem, że większość z wartościowych pozycji wykorzystuje instytucję przysięgłych dla potrzeb scenariusza, naginając nieznacznie fakty związane z jej konstrukcją czy kompetencjami. W efekcie, tworzy się obraz, dzięki któremu społeczeństwo amerykańskie, jak i wszyscy beneficjenci dominacji amerykańskich mediów, uczą się prawa za pośrednictwem kinematografii i literatury, bezwiednie ufając temu, co widzą i słyszą. Prowadzi to bezpośrednio do utworzenia mitów związanych z funkcjonowaniem ławy przysięgłych, które to mity zostaną poniżej przedstawione i zakwestionowane w oparciu o rzeczywiste przepisy prawne. Zanim jednak dokonana zostanie prezentacja pięciu z najczęściej pojawiających się mitów dotyczących jury warto krótko scharakteryzować kilka pozycji filmowych lub książkowych, które w moim przekonaniu, znacząco wpływają na obraz, ale i mitologizację amerykańskiej ławy przysięgłych:

Większość z powyższych filmów/książek bezpośrednio ukształtowuje pewien obraz przysięgłego, jego roli w procesie i niekiedy roli pozaprocesowej wpływającej na końcowy werdykt. Nie deprecjonując autentycznych walorów artystycznych wspomnianych dzieł, należy podkreślić, że w większym lub mniejszym stopniu prowadzą one do wytworzenia następujących mitów związanych z funkcjonowaniem i konstrukcją ławy przysięgłych: